آموزشگاه صنایع دستی
مدل های منجوق دوزی و پولک دوزی روی لباس و پارچه
پولک دوزی یکی از زیباترین هنرهای سنتی دستی و رودوزی های اصیل ایرانی است که در آن انواع پولک های طلایی و حتی پولک های از جنس طلای خالص را بر روی انواع پارچه های ابریشمی و پنبه ای نصب می کنند. در بسیاری از مواقع این رودوزی ها با هنرهای دیگری همچون گلدوزی، سرمه، ملیله، سنگ و منجوق نیز انجام می گیرد.
پولک دوزی از صنایع دستی کهن ما ایرانی است و جنس پولک های مورد استفاده در گذشته از طلا، نقره و یا برنج بود. همچنین این پولک ها دارای اشکال مختلفی بودند که از جمله ی آن ها می توان به شکل های دایره، هلالی، اشکی، برگ، گل، ستاره و ... اشاره نمود.
اما امروزه جنس این پولک ها پلاستیکی رنگی و ﺁلیاژی است و به اشکال هندسی مختلفی همچون گل 4 یا 5 پر، گلبرگ، ستاره ای، مثلثی، بیضی، اشکی، شمسه ای، اسلیمی، گوش ماهی، مرغی، قلابی، لوزی، صدفی، گوش خرگوش، دایره های کوچک و بزرگ، ترنجی، هلالی و انواع و اقسام شکل ها در بازار موجود می باشند. تمام این اشکال دارای یک پوشش شفاف رنگی هستند.
تاریخچه پولک دوزی در ایران
همان طور که اشاره نمودیم پولک دوزی از رودوزی های اصیل ایرانی است که سابقه ای بس طولانی در کشور ما دارد به گونه ای که در حفاری های شهر سوخته، آثار این هنر را بر روی یک پیکره ی برنزی یافتند.
از دیگر شواهد تاریخی که ثابت می کند این هنر، قدمتی به بلندای تاریخ ایران دارد می توان به ﺁثار بر جای مانده از دوران هخامنشی اشاره کرد که در این دوره، پولک دوزی برای تزیین لباس ، کلاه و پرده بسیار رواج داشت. سپاهیان هخامنشی کلاهی نمدی بر سر می گذاشتند که روی آن پولک دوزی شده بود. در دوران صفویه نیز این هنر برای تزئین سفره ها، پرده ها و سجاده ها استفاده می کردند.
اما امروزه جنس این پولک ها پلاستیکی رنگی و ﺁلیاژی است و به اشکال هندسی مختلفی همچون گل 4 یا 5 پر، گلبرگ، ستاره ای، مثلثی، بیضی، اشکی، شمسه ای، اسلیمی، گوش ماهی، مرغی، قلابی، لوزی، صدفی، گوش خرگوش، دایره های کوچک و بزرگ، ترنجی، هلالی و انواع و اقسام شکل ها در بازار موجود می باشند. تمام این اشکال دارای یک پوشش شفاف رنگی هستند.نقش های پولک دوزی
طرح و نقش هایی که در این رودوزی انجام می گیرد عموما شامل تصاویر گل های گلدانی، پرندگان بر روی شاخه ها، محراب، حیوانات، منظره های مختلف، طاووس هایی زیر درخت، خورشید خانم، گل و بوته، بته جغه ای، سروچه و ... می باشد.
کاربرد پولک دوزی در عصر کنونی
خوشبختانه امروزه نیز از این رودوزی در موارد مختلفی استفاده می کنند و کماکان طرفداران خاص خود را دارد. از جمله موارد مصرفی این هنر می توان به پولک دوزی بر روی انواع لباس های عروس و لباس شب، تزئین پرده ها، کوسن ها، روقوری، سفره قند، بقچه، تابلو، جانماز، سرمه دان، البسه، رومیزی و .. اشاره کرد.
البته روش های دوخت پولک بر روی پارچه ها متنوع است که عبارتند از:
• دوخت ساده: در این نوع دوخت، بر روی پولک، یک منجوق قرار می دهند چرا که قطر منجوق بزرگ تر از سوراخ پولک است. با این کار، پولک در زیر منجوق، نگه داشته می شود. روش دوخت نیز به این صورت است که ابتدا سوزن را از زیر پارچه به بیرون پارچه می کشند و سپس یک پولک و بعد یک منجوق را با سوزن برمی دارند و این سوزن را از روی پارچه به زیرش می برند و دائما این کار را تکرار می کند تا شکل مورد نظر را روی پارچه پیاده کنند.
• دوخت برجسته: این دوخت خود به دو روش انجام می گیرد. روش اول به این صورت است که زیر قسمت مورد نظر را که می خواهند پولک دوزی کنند با پشم شیشه یا پنبه و یا هر چیز دیگری برجسته می کنند و سپس پولک دوزی را به صورت روش دوخت ساده انجام می دهند. اما روش دوم به شکل دیگری است. در این روش، برای برجسته کردن، از چند منجوق یا ملیله کمک می گیرند. به این صورت که قبل از نصب پولک و منجوق، یک یا چند منجوق و ملیله را با سوزن برمی دارند و سپس، پولک و منجوق دیگری به آن اضافه می کنند و همین سوزن را از پارچه رد می کنند .
• دوخت ایستاده: در این روش برای ایستاده کردن پولک ها آن ها را به پهلو و به صورت مورب بر روی پارچه ها می دوزند. این روش دوخت عموما برای پیاده کردن نقوش گل بر روی پارچه، کاربرد دارد.
• دوخت نخ رو: از این روش برای پر کردن نقوش استفاده می شود. به این دلیل به این رودوزی پولک، نخ رو می گویند چون پولک از طریق نخی که روی ان قرار دارد به پارچه وصل می شود. در این روش، ابتدا سوزن را از پارچه بیرون ﺁورده و یک پولک برمی دارند و سپس نخ را از شعاع پولک به بیرون پارچه می برند و اینگونه پولک را به پارچه متصل می کنند.
پولک دوزی قلابی: در این روش نخ هایی که برای دوخت پولک مورد استفاده قرار می گیرند به صورت قلاب دوزی دوخته می شوند. به طور کلی در دوخت پولک و منجوق از دوخت های متنوع همچون شلال، زیگزاگ، بخیه، زنجیره و .. استفاده می شود.
وسایل مورد نیاز برای پولک دوزی
- لایه ی چسب
- سوزن های مخصوص منجوق
- نخ های همرنگ پارچه
- نخ های همرنگ منجوق ها
- پولک
- ملیله
- مروارید
منجوق دوزی چیست و از آن چه میدانید؟
منجوق دوزی از جمله رودوزی های سنتی ایرانی است که از دیرباز تا به امروز برای تزئین انواع لباس ها، چادرها و غیره مورد استفاده قرار می گرفته است. منجوق دوزی روی پارچه مانند گلدوزی روی لباس از هنرهای زیبا و سنتی ایران است. این هنر بیشتر برای تزیین لباسهای مجلسی و با ارزش و ساخت تابلوهای هنری کاربرد دارد. سنگ های به کار رفته در منجوق دوزی انواع مختلفی دارند و از نظر جنس، کیفیت و قیمت به دسته های متنوعی تقسیم می گردند.
منجوق چیست؟
منجوق به مهرههای ریز و شیشهای گفته میشود که در رنگهای مختلفی وجود دارد و با طرحهای متنوعی بر روی پارچههایی از جنس مخمل، ابریشم ضخیم، تافته، ساتن و پارچههای براق دوخته میشود.
تاریخچه منجوق دوزی
منجوق دوزی پیشینه ای بسیار کهن دارد. آثار تاریخی به جای مانده حاکی از این امر است که این رودوزی در زمان هخامنشیان ، اشکانیان و ساسانیان بسیار رواج داشته است. ایشان با منجوق هایی از جواهر به تزئین البسه و چادرها و …می پرداختند. در زمان مغولان نیز این هنر بسیار رایج بوده است. کلاویخو در سفرنامه خود در این باره چنین نوشته است : « دیوار های شاه نشینی که محل نشستن اعلی حضرت بود همه با پرده های سرخ پوشیده شده بود و بر این پرده ها منجوق هایی از زر و یاقوت و نیز مروارید و سنگ های گرانبهای دیگر دوخته بودند. » این هنر در سده 13 ه. ق (دوران قاجار) بسیار مورد توجه بود ؛ مجموعه ای عظیم از منجوق دوزی های این دوره در موزه هنرهای تزئینی ایران موجود می باشد
وسایل لازم برای منجوق دوزی چیست؟
- نخ نازک همرنگ پارچه
- سوزن منجوق دوزی
- منجوق و ملیله
روش کار
پیاده کردن طرح روی پارچه:
هنر منجوق دوزی برای تزیین پارچههای طرحدار و ساده به کار میرود. در صورت استفاده از پارچههای طرحداری مانند گیپور نیازی به کشیدن طرح بر روی پارچه نیست و منجوق دوزی بر روی طرحهای پارچه انجام میشود. ولی در صورت استفاده از پارچه ساده، باید طرح را روی پارچه بکشید. برای این منظور، طرح مورد نظر خود را بر روی کاغذ روغنی کشیده و سپس با استفاده از کاغذ کاربن خیاطی بر روی پارچه منتقل کنید.
فیکس کردن پارچه: برای فیکس کردن پارچه و راحتتر شدن کار منجوق دوزی، قسمتی از پارچه که روی آن طرح پیاده شده را در کارگاه قرار دهید.
دوخت منجوق روی پارچه: منجوق دوزی روی پارچه به روشهای مختلفی مانند روش خطی، روش توپر، برگ دوزی، بست دوزی، دوباره دوزی و برجسته دوزی صورت میگیرد که هر یک از آنها زیبایی خاص خود را دارند و معمولا متناسب با طرح مورد نظر استفاده میشوند. .
پارچه های کاربردی منجوق دوزی چیست؟
پارچه هایی که بر روی آن منجوق دوزی استفاده می شود بیشتر از جنس مخمل ، ابریشم ضخیم ، تافته ساتن ، پارچه های براق در رنگ های متفاوت با رنگ منجوق می باشد. البته در بعضی موارد نیز منجوق و پارچه همرنگ می باشند.
انواع دوخت منجوق
- روش خطی منجوق : بر روی خط ممتد یک ردیف منجوق دوخته می شود.
- روش توپُر منجوق : در یک سطح وسیع ردیف های منجوق در کنار هم دوخته می شوند.
- برگ دوزی منجوق : جهت دوخت برگ ها به صورت جناغی می باشد.
- بست دوزی منجوق : برای دوخت تابلو از این رودوزی استفاده می شود و از روش هایی است که در روش خطی نیز مورد استفاده قرار می گیرد. در این روش از دو سوزن و نخ یکی برای به نخ کشیدن منجوق ها و دیگری برای بست زدن بر روی نخی که منجوق از میان آن گذشته استفاده می شود. این روش از استحکام بالایی برخوردار نیست.
- دوباره دوزی منجوق : در این شیوه منجوق ها دوبار به پارچه دوخته می شوند. ابتدا چهار منجوق را به سوزن گرفته ، در پارچه فرو می برند و از پشت پارچه ، سوزن را از وسط آن ها بیرون آورده و برای بار دوم از دو دانه آخر رد می کنند. امروزه از این دوخت بسیار استفاده می شود.
صنایع دستی ایران
۱. قالی ایرانی
قالی ایرانی یا فرش ایرانی مشهورترین و مهمترین صنایع دستی ایران است که قدمت آن به دوره هخامنشی باز میگردد. فرش دستباف ایرانی از دیرباز زبانزد خاص و عام بوده و این روزها خرید و فروش آن در سطح جهانی انجام میشود. قالی نقش بسیار مهمی در فرهنگ و هنر ایران بازی میکند و نمونههای نفیس و اعلای آن از قالب یک زیرانداز درآمده و تبدیل به یک اثر هنری شدهاند که یا در موزهها به نمایش در میآیند، یا به صورت تابلو فرش، جلوهای تماشایی به خانهها و عمارتها میبخشند. بیشتر قالیهای ایرانی معمولا از پشم تهیه میشوند؛ اما بهترین و گرانقیمتترین نوع فرشها، آنهایی هستند که جنسی از ابریشم دارند. فرش ایرانی در طرحها و رنگهای بسیار متنوعی بافته میشود که از مشهورترین آنها میتوان به طرح شاه عباسی، طرح اسلیمی، طرح بته جقه، طرح درختی، طرح ایلی و عشایری و طرح هندسی اشاره کرد
مشهورترین قالیهای ایران
تقریبا در سرتاسر ایران نوعی از قالی یا فرش بافته میشود اما قالیهایی که در شهرهای کاشان و اصفهان (اصفهان)، قم، تبریز و هریس (آذربایجان شرقی)، فارس (ایلات بختیاری)، کرمان، مشهد (خراسان)، ترکمن، همدان وکردستان بافته میشوند، شهرت جهانی دارند.
قالی پازیریک
پازیریک مشهورترین فرش ایران است و به عنوان قدیمیترین قالی جهان نیز شناخته میشود. قالی که گفته میشود قدمت آن به دوره هخامنشی باز میگردد و نقشونگارهایی شبیه به آنچه در تخت جمشید وجود دارد، در آن دیده میشود.
قالی اردبیل
قالی مشهور بعدی ایرانی در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشود و به خاطر اینکه قبلا در مقبره شیخ صفیالدین اردبیلی فرش بوده است، به نام قالی اردبیل شناخته میشود. این قالی یکی از نفیسترین و زیباترین فرشهای جهان است و حتی تار و پود آن نیز از جنسی از ابریشم دارد.
فرش بهارستان
فرش بهارستان که با نامهای بهارخسرو، بهارکسری و مهستان هم شهرت دارد، یکی از مشهورترین آثار هنری ایران است. فرشی که در ایوان کسری قرار داشت و ۱۴۰ متر طول و ۲۷ متر پهنا داشت. فرشی بافته شده از ابریشم، طلا، نقره و جواهراتی مانند زمرد و مروارید که طرحی از یکی از باغهای بهشت را نشان میداد. این فرش در حمله اعراب به ایران به مدینه منتقل و در آنجا تکه تکه شد. قالی شکارگاه که در موزه هنر و صنعت اتریش به نمایش درآمده و قالی چلسی که آن هم در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن قرار دارد، از دیگر قالیهای مشهور ایران در سطح جهانی هستند.
۲. نگارگری
نگارگری یا آن چیزی که بین مردم به عنوان مینیاتور رواج پیدا کرده، هنر کشیدن نقاشی، نقش و صورتگری است و یکی از مهمترین هنرهایی است که در ایران قدیم رواج داشته است و این روزها بسیار کمتر کشیده میشود. صفحههای کتابی که نگارگری شدهاند، بسیار گران قیمت هستند و به عنوان یک صنایع دستی لوکس ایرانی به فروش میرسند. نگارگری ایرانی را میتوان هم روی کاغذ و در قالب کتابهای علمی، ادبی، پزشکی اجرا کرد، هم اینکه آن را در ابعاد بزرگتر روی پرده، بوم، مرقع و دیوار به نمایش درآورد. کمال الدین بهزاد مشهورترین نگارگر ایرانی است و استاد فرشچان این روزها به عنوان معروفترین نگارگر زنده ایرانی شناخته میشود.
معروفترین نمونههای نگارگری تاریخ ایران
کتاب ارژنگ
کتاب ارژنگ نوعی نگارنامه یا کتاب مصور است که گفته میشود به دست مانی یکی از پیامبران ایرانی خلق شده است. مانی در کتاب ارژنگ از تصویر برای آموزش عقاید خود و دینی که آورده بود، استفاده کرد تا کار فهم این مفاهیم را برای پیروانش آسانتر کند. به عقیده بسیاری کتاب ارژنگ سرمنشا نگارگری ایرانی است و بر نگارگری ایرانی و مکتبهای بعد از خود اثر زیادی گذاشته است.
شاهنامه بایسنقری
نمیشود حرفی از نگارگری باشد و اسمی از شاهنامه بایسنقری به میان نیاید. تصاویر این کتاب در سبک هرات و به سفارش شاهزاده بایسنقر میرزا کشیده شده است و یکی از برترین آثار هنری ایران در جهان محسوب میشود. این کتاب در برنامه حافظه جهانی یونسکو نیز ثبت شده است و امروزه در کتابخانه کاخ موزه گلستان از آن نگهداری میشود.
نقاشیهای دیواری کاخ چهلستون
بسیاری از دیوارههای کاخها و عمارتهای ایرانی منقش به نگارگری ایرانی هستند؛ اما یکی از مشهورترین دیوارنگارههای کشورمان در کاخ چهلستون به چشم میخورد. نگارگریهایی که تصاویری از جنگها و بزمهای شاهان صفوی را به نمایش میگذارد و در نوع خود بینظیر و تماشایی هستند.
۳.سفال گری
در قدم بعدی به سراغ هنر باستانی سفالگری میرویم. سفال از دیرباز با مردم ایران همراه بوده و هنوز هم به عنوان یک صنایع دستی ارزشمند در میان ایرانیها و گردشگران خارجی شناخته میشود. سفالگری، همانطور که میدانید هنر ساخت ظروف با گل است و قدمت این نوع صنایع دستی در ایران به بیش از ۱۰ هزار سال میرسد. شوش میزبان قدیمیترین چرخ سفالگری و کوره پخت سفال در جهان است و قدیمیترین ظرفهای سفالی منقوش جهان هم در ایران پیدا شدهاند.
مشهورترین نمونههای سفالینه ایران
جام انیمیشن
جام انیمیشن یک ظرف سفالین با ۵۰۰۰ سال قدمت است که از گوری در شهر سوخته کشف شد. مهمترین جذابیت و اهمیت این جام، که آن را از دیگر سفالینههای ایران متمایز میکند، نقش بدنه آن است. نقشی با یک بز که در ۵ حرکت به سمت درختی میجهد و برگ این درخت را به دهان میگیرد. بر اساس تحقیقاتی که انجام شده این قدیمیترین ایده برای ساخت انیمیشن یا تصاویر محرک است. برای دیدن این جام باید به موزه ایران باستان، یکی از مهمترین موزههای ایران بروید.
گال اونتاش
اثر سفالینه مهم بعدی ایران گاو گال اونتاش است که از محوطه چغازنبیل به دست آمده است و امروز در موزه ایران باستان از آن نگهداری میشود. این گاو جنسی از سفال پخته شده لعابدار دارد و به نظر میرسد کارش نگهبانی از معبد چغازنبیل بوده است. علاوه بر قدمت و زیبایی گاو، اهمیت این سفالینه ایرانی در کتیبه به خط عیلامی است که بر پشت آن دیده میشود و نشان دهنده استفاده از خط در هزاران سال پیش است.
ریتون یا تکوک سفالی
تکوکها نوعی جام هستند که معمولا بزرگان و شاهان از آن استفاده میکردند تا از میزان شربتی که مصرف میکنند، اطلاع داشته باشند و در نوشیدن افراط نکنند. شکل این جامها به مانند شیپور بوده و در قسمت پایانی قطر کمتری داشته که معمولا با شمایلی از یک حیوان تزئین میشده است. تکوکها از جنسهای مختلفی ساخته میشدند و معمولا جنسی از فلز داشتند؛ اما یک نمونه ریتون سفالی در کلاردشت مازندران پیدا شده است که جنسی از سفال دارد و قدمت آن به دوره مادها باز میگردد. ساغر این ریتون (جایی که نوشیدنی در آن ریخته میشد) از بدن آن جدا نیست و خود مجسمه ساغر، بخشی از این ریتون محسوب میشود.
۴. میناکاری
میناکاری یا میناگری یکی دیگر از مهمترین انواع صنایع دستی ایران با سابقه ۵۰۰۰ هزار ساله است. میناکاری در گروه صنایع دستی فلزی قرار میگیرد و روی فلزهایی مانند مس، طلا و نقره قابلیت اجرا دارد. میناکاری را بیشتر ما به رنگ آبی لاجوردی میشناسیم اما ظروف میناکاری شده به رنگ طلایی، سبز، زرد، مشکی و صورتی هم در بازار دیده می شود. اصفهان قلب میناکاری دنیاست و بهترین نمونههای میناکاری در این شهر ساخته میشود.
۵. خاتم کاری
خاتم کاری نوعی صنایع دستی چوبی است و ساخت آن در اصفهان، شیراز و تهران رواج دارد. برای ساخت خاتم، چندضلعیهای منظمی از جنسهای مختلف را در کنار هم میچینند تا در نهایت به شکل نهایی که میخواهند برسند. خاتم در رنگ های متنوعی به بازار عرضه می شود و در ساخت آن از مواد اولیه گوناگون با رنگهای متفاوتی استفاده میشود. ساخت یک خاتم زمان زیادی از هنرمند خاتمکار میگیرد و به دقت زیادی نیاز دارد. معمولا در ساخت خاتم از مصالح چوبی مانند چوب گردو، عناب، آبنوس و انواع استخوان مانند عاج فیل، استخوان شتر و اسب استفاده میشود.
۶. مرصع کاری
به هر آن چیزی که با جواهر تزئین شود، مرصع میگویند و هنر مرصعکاری هم به معنی نشاندن جواهر روی ظروف، زیورآلات و اشیاءتزئینی است. از مرصعکاری با نامهای جواهرنگاری، نگینکاری یا مخراجکاری هم یاد میکنند. مرصع کاری یکی از شاخههای انواع صنایع دستی سنگی است و در ایران قدمتی چند هزار ساله دارد. سنگهایی که بیشتر در مرصعکاری مورد استفاده قرار میگیرند، عقیق جگری، فیروزه، الماس، یاقوت و یشم است.
۷. پارچه قلمکار
پارچه قلمکار نوعی پارچه پر نقشونگار است که با هنر چاپ یا زدن نقش روی پارچه تهیه میشود. از قلمکاری با نام چیتسازی هم یاد میکنند. از این پارچه میتوان به عنوان رومیزی، روتختی، سجاده، سفره، رویه لحاف، رویه پشتی، دستمال، روسری و غیره استفاده کرد. اصفهان مهد قلمکاری ایران است و بهترین نمونههای پارچههای قلمکار در این شهر پیدا میشود.
۸. ترمه
ترمه یکی از نفیسترین پارچههای ایرانی است که بسیاری از گردشگران خارجی در سفر به ایران حتما یک نمونه از آن را با خود سوغات میبرند. این پارچه که بهترین نوع آن در یزد تهیه میشود، الیافی بسیار لطیف دارد و در رنگهای متنوعی به بازار عرضه میشود. مرغوبترین نوع ترمه در یزد بافته میشود و مواد اولیه آن شامل کرک، پشم یا ابریشم است. ترمه رویی کاملا صاف و یکدست دارد و معروفترین طرح آن بته جقه است.
۹. چرم دوزی
چرم دوزی یا سراجی سنتی، هنر دوخت و دوز محصولات چرمی با کمک دست و ابزارآلات ساده است. مهمترین محصولات چرم دوزی ایرانی کیف و کفش است که در برخی از شهرهای ایران با کیفیت بسیار بالایی تهیه میشود. شهرهای همدان، تبریز، مشهد و اصفهان از قدیم در سراجی شهرت زیادی داشتند و هر کس در این شهرها به کار چرم دوزی مشغول بود با نام فامیل سراجی شناخته میشد.
شهرهای ثبت جهانی صنایع دستی ایرانی
- ملایر: شهر جهانی مبل و منبت
- اصفهان و شیراز: شهرهای جهانی صنایع دستی
- مشهد: شهر جهانی گوهرسنگ
- زنجان: شهر جهانی ملیله
- تبریز: شهر جهانی فرش
- آباده: شهر جهانی منبت
- سیرجان: شهر جهانی گلیم
- لالجین: شهر جهانی سفال
- میبد: شهر جهانی زیلو
- مریوان: شهر جهانی کلاش
روستاهای ثبت جهانی صنایع دستی ایرانی
- روستای خراشاد: روستای جهانی توبافی (حوله بافی)
- روستای قاسم آباد: روستای جهانی چادرشب بافی
- روستای کلپورگان: روستای جهانی سفال